Арганізатары музычнага фэсту Be Free атрымалі афіцыйную адмову ад гарадскіх уладаў Чарнігава. У дакуменце гаворыцца, што для фэсту абраная рэкрэацыйная зона, дзе ёсць рэдкія віды раслінаў.

Чарнігаў

 

Беларускія мясьціны

 

Ёсьць такая показка. Аднойчы Пан Бог вырашыў, што ставарыў ліцьвінаў куды меньш за астатніх народаў. Сядзіць і страгае іх, і страгае, і страгае. Нехта з анёлаў пытаецца – куды ты іх столькі нарабіў, дзе ж ім жыць? А нічога, кажа Пан Бог, досыць ліцьвінам месца і да Дысны, і за Дысной.

Показка аўтэнтычная, нават зафіксаваная ў акадэмічнае этнаграфіі.

Калі ад’ехаць ад Чарнігава кілямэтраў на 30, абавязкова можна пачуць мову, вельмі блізкую беларускай. Прыклад – вёска Хмельнікі па гомельскае трасе. Ідзеш на рыбалку і бачыш на слупе аб’яўку:

 

Якой мовай напісана – невядома, але ж не расейскай і не ўкраінскай. “Прадаеца” і асабліва “блізка могілак” – ну зусім беларускае. Эпітафіі на вясковых цьвінтарах яшчэ больш беларускія, дый крыжы могуць спалучаць і праваслаўныя, і каталіцкія, і вуніяцкія адметнасьці. Што, зрэшты, нядзіўна – напрыканцы 18 ст. тры чвэрці Сівершчыны была вуніяцкай. У тым жа Рэпкінскім раёне зазвычай гавораць “підставіти” і «підступно», але ж «дж», «ч» і «р» заўсёды будуць цьвёрдыя. Ня кажучы ўжо пра слоўцы “купляйце”, “шчупак” ці “гурок” (українськой було б «купуйте», «щука» та «огірки»)

Але  ж у самім Чарнігаве мясьцінаў, якія можна без ваганьняў далучыць да беларускіх, толькі тры. Прынамсі з тых, што я ведаю.

1. Бераг Дысны насупраць г. зв. “Валу” (праезд ад чыгуначнага вакзалю тралейбусам № 1). Калі стаць на Валу побач з гарматамі і глянуць праз рачны порт на другі бераг Дысны, убачым пляж, хмызы і нізкі бераг. Калісьці гэта было ўзвышша. У свой час менавіта тамака стаяў наш князь Сьвідрыгайла Альгердавіч са сваімі хаўрусьнікамі. Між іншым, на той час Сьвідрыгайла быў і чарнігаўскім князем. Ён патрабаваў, каб горад падтрымаў яго ў барацьбе з Вітаўтам. Чарнігаў адмовіўся, пакрыўджаны Сьвідрыгайла ўзяў горад і спаліў амаль увесь. Пасьля чаго пайшоў на Кіеў і спаліў тамака на попел ці не палову Падола, а таксама ўсе навакольлі. У 1651 годзе на тым жа месцы на беразе Дысны стаялі войскі Януша Радзівіл – акурат пасьля таго, як ён у закалоце на Сожы раскалашмаціў казацкія тэрарыстычныя групоўкі пад кіраўніцтвам палявога камандзіра Нябабы. Але гэтым разам узяць горад не атрымалася. Такія вось прыкрыя старонкі беларуска-украінскіх адносінаў, дзе мы, безумоўна, не заўсёды мелі рацыю. Як, зрэшты, і нашыя паўднёвыя суседзі.

2. Будынак былой Чарнігаўскай земскай управы. Знаходзіцца на рагу вуліц Шаўчэнкі і пр. Міра. Раён Чырвонай плошчы, праезд якім заўгодна транспартам да гатэлю “Україна”, пасьля чаго – адразу направа, у бок Кацярыненскай царквы. Будынак моцна перабудаваны, цяперака там Облдержадміністрація.

Каб доўга не шукалі, вешаю фота:

 

Сюды ў свой час хадзіў на службу наш Францішак Багушэвіч, калі перахоўваўся ад перасьледу як удзельнік паўстаньня 1861-63 гг. Пасьля чаго пераехаў у Нежын, дзе вучыўся на юрыста. Між іншым, у Нежыне ёсьць мемарыяльная дошка Багушэвічу. Існуе яшчэ з 1960 г. на галоўным корпусе Педінстытута ім. Гогаля.

3. Вуліца Францішка Багушэвіча. Новазавадзкі р-ён (“Масаны”), паміж вуліцамі Руднёва і Рыльскага, побач вуліца Краснасельскага. Існавала яшчэ за савецкім часам. Ад гатэля “Україна» 15 аўтобус ці такая ж маршрутка. Архітэктурна Масаны абсалютна нецікава, “прыватны сэктар” кшталту менскага Сельгаспасёлку, але ж разумею, які кайф аматарам ЖЖ павесіць здымак шыльды такой вось вуліцы.

Вось і атрымліваецца, што ўкраінцы памяць Ф. Багушэвіча шануюць больш за нас.

Яшчэ ў Чарнігаве ёсьць праваслаўны бацюшка (УПЦ, а не РПЦ МП!) з прозьвішчам Орда. Айцец Яўген. З роду тых самых Ордаў, адкуль Напалеон Орда. Дома нават карціна Напалеона Орды вісіць. Зь ягоных словаў, у Чарнігаве нашчадкаў Ордаў – чалавек сорак, і ўсе паўцякалі на Сівершчыну пасьля паўстаньня Каліноўскага. Айцец Яўген арганізуе беларускую парафію, дзе ў царкве ўсе набажэнствы будуць толькі нашай мовай. Кажа – пры якім заўгодна раскладзе будзе чалавек сто, якія будуць на такія набажэнствы хадзіць. Між іншым, перакананы, што ў нашай царкве можа быць толькі бел-чырвона-белы сьцяг, бо іншыя – ад д’ябла…

Тэлефон прагрэсіўнага бацюшкі не даю наўмысна, бо вешаць у адкрытым доступе тэлефон чалавека без яго дазволу – непрыстойна. Калі хто сапраўды захоча зь ім пазнаёміцца, дык знойдзе спосаб.

 

А цяпер – пра іншыя чарнігаўскія адметнасьці

 

Што тут абавязкова трэба пабачыць. Увогуле, мало хто ведае, што ці не трэціна дамангольскіх помнікаў Украіны – гэта Чарнігаў. Так што калі хто будзе наракаць, што тут, маўляў, “занядбаны гарадок, дзе няма што паглядзець”, плюньце такому невуку ў вочы.

1. Горад названы так у гонар Чорнага, першага тутэйшага князя. Стары Чарнігаў першапачаткова быў не на месцы цяперашняга Вала, а крыху далей, у р-не Болдзінай Гары. Адсюль экскурсыю па горадзе і варта распачынаць. Між іншым, непадалёк ёсьць і курган Князя Чорнага, запытайцеся ў мінакоў. Неверагодна высокі. Раскапаны ў 19 ст., усё, натуральна, зьвезена ў Маскву, дзе знаходзіцца і пагэтуль.

Так што першы пункт – Болдзіна гара. Тамака да халеры курганаў, большасьць не раскапаная дацяпер.

2. Зусім блізка – Антоніевы пячоры. Калі хто быў у Кіеўскай Пячорскай лаўры, уяўляе, што гэта такое. Толькі кіеўская Лаўра запаскуджаная бізнэсоўцамі з РПЦ МП, тамака нават нейкую “камерцыйную пляцоўку” зрабілі, дзе гандлююць рознае хрэньню, а тут усё жывое і амаль аўтэнтычнае. Пакуль для наведваньня адкрыты чатыры ярусы, але колькі іх насамрэч ніхто ня ведае. Гаварыў з археолягамі – кажуць, страшна туды хадзіць, можна і заблукаць. Пячоры капалі мніхі ад 10 і па канец 19 ст. Як і мае быць для прыстойных пячораў, тутака ёсьць і свой “прывід чорнага мніха”. Калі сярод беларусаў-наведвальнікаў будуць рамантычна наладжаныя паненкі і падпітыя фацаты – абавязкова таго мніха і пабачаць.

3. Побач з Антоніевымі пячорамі – царква ў Яру 12. ст. Аўтэнтычная і практычна неперабудаваная. Раю агледзіць.

4. Агледзілі? А цяпер ідзем пешкі да Валу. Мажліва, па дарозе будуць капаць якія траншэі, тамака ўлетку ўвесь час нешта капаюць. Парада гісторыкам: абавязкова паглядзіце, які шалёны тамака культурны слой. Па дарозе бачым Троіцка-Ільлінскі кляштр 12-18 ст. Моцна перабудаваны за Кацярынай. Калі хто хоча – можа залезьці на званіцу, адтуль выдатныя краявіды Чарнігава. Далей – Елецкі Успенскі кляштр з бажніцай 12 ст (яе відаць са званіцы Троіцкага кляштру, такія вялікія зялёныя “цыбуліны”).

5. Пакрысе падыходзім да Вала. Першае, што бачым – так званую “Казацкую царкву”, яна ж Кацярыненская.

Цыбуліны залатыя, іх пяць. Мало хто ведае: збудаваныя так, што ўсе пяць цыбулін будзе відно з якога заўгодна пункту, як ня стань. Царква збудаваная на грошы Чарнігаўскага казацкага паўка, тамака захоўвалася казацкая скарбніца. Раней там быў этнаграфічны музей, колькі гадоў таму царкву аддалі УАПЦ. Гэта выклікала неадэкватную рэакцыю “ветрэнкаўцаў”, камуністаў і РПЦ. Дагэтуль тамака стаіць вайсковы намёт вышэйзгаданай публікі. Крый Божа зь імі сварыцца ці проста выказвацца! Людзі абсалютна неадэкватныя, могуць і мацюгамі абкласьці. Нашто паскудзіць сабе сьвята?

5. “Новы Чарнігаў”, які паўстаў пасьля “Старога”, што на Болдзінай гары блізка 1300 гадоў таму. Гэта р-н Вала. Цэрквы: Спаскі сабор 11 ст. (перабудаваны ў 17), Барысаглебская царква. Калі каму цікава – у Барысаглебскай царкве ёсьць музэй, тамака ляжыць капітэль з выявамі грыфанаў і хімер. Калі ў 17 ст. у Чарнігаве была халера, нейкія цемрашалы вырашылі, што гэта – Божая кара за паганскія выявы. Вось капітэлі з грыфанамі і паскідалі долу… Добра, што ня ў друз.

6. Палац Лізагуба, казацкага палкоўніка. Выдатна захаваўся. Такая белая аднапавярховая будына, цяперака лецішча якога мянтоўскага маёра з Цантральнага РАУС г. Менска куды больш шляхотна выглядае. Але ж на той час лічыўся “палацам”. Між іншым, тамака бываў і наш Януш Радзівіл, калі вёў перамовы з чарнігаўцамі, зафіксавана дакумэнтальна. Нанізе, закрачаныя вокны падвалаў – былая вязьніца.

7. Калегіюм. Грошы на яе фундавала рэестравае казацтва, у тым ліку Мазепа, а таксама этнічны беларус зь Вілейкі на службе нашых паўднёвых суседзяў, Гетман Украіны Піліп Орлік, аўтар Канстытуцыі (грунтоўна перапрацаванай са Статуту ВКЛ 1588 г). Тамака зазвычай розныя выставы, таксама някепская экспазіцыя абразоў чарнігаўскай іканапіснай школы. Калі ёсьць час наведаць – абавязкова.

8. Ну, і напрыканцы – Пятніцкая царква 11-12 ст. Неатынкаваная, з чырвонае цэглы, акурат за Драмтэатрам. Збудаваная паводле “тыпавога” бізантыйскага праэкту, іх было ўсяго тры абсалютна аднолькавых: у Любічы, у Ноўгарад-Сіверскім і ў Чарнігаве. Першыя дзьве разбурылі татары, а чарнігаўская захавалася амаль бязь зьменаў. Толькі барбакан быў зьнішчаны падчас вайны, але ж аднавілі. Аматарам гістарычнае архітэктуры раю агледзіць плінфу.
Што тычыцца расейскіх гармат 19 ст. на Валу – гэта тыповая турыстычная папса. Можна і агледзіць. Але ж, як па мне, зусім неабавязкова. Ёсьць куды цікавайшае

Гэта я преалічыў толькі асноўнае, што варта пераглянуць. Калі каму цікава – можа самастойна пакорпацца ў Сеціве і адшукаць што іншае.

 

Напрыканцы – пажаданьне

 

Хлопцы і дзяўчаткі, калі ласка, будзьма прыстойнымі людзьмі. Не паскудзьце, не біце пляшкі, не лайцеся матам, не сварыцеся на людзях. Паводле вашых учынкаў украінцы будуць меркаваць, якія мы, беларусы.

Суадносна нядаўна ў раёне Бабровіцы бачыў цікавую шыльду:

Любі друзі! Будь ласка, не прибирайте після відпочинку сміття, обов’язково бийте скло та паскудьте  на стежках. Тут відпочиває вульгарне московьске бидло. Воно може існовати тільки в багні та лайні. Якщо позбавити його звичного осередку, воно зникне. Збережемо для рідної України зникаючий біологічний від!

 

З павагай да вас – Уладзіслаў Ахроменка.